चंद्रपूर, प्रतिनिधी: चंद्रपूर शहरातील मुळशीगोदाम परिसरातील ऐतिहासिक महादेव मंदिर हे भारत सरकारने 11 एप्रिल 1925 रोजीच्या अधिसूचनेनुसार केंद्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केले आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) च्या संरक्षणाखाली असलेल्या या मंदिराच्या 100 मीटरच्या परिसरात अलीकडेच अम्मा चौक स्मारकासाठी अनधिकृत बांधकाम आणि अतिक्रमण सुरू असल्याची तक्रार चंद्रपूर शहर जिल्हा काँग्रेस कमिटीने केली होती.
या तक्रारीवर त्वरित कारवाई करत ASI ने महानगरपालिका आयुक्तांना अधिकृत नोटीस बजावली आहे. यात “प्राचीन स्मारके आणि पुरातत्व स्थळे व अवशेष अधिनियम, 1958” (Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act – AMASR Act, 1958) नुसार संरक्षित स्मारकाच्या 100 मीटर परिसरात कोणत्याही प्रकारचे नवे बांधकाम, उत्खनन किंवा नूतनीकरण करण्यास सक्त मनाई असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
कायदा काय सांगतो?
- संरक्षित स्मारकाच्या 100 मीटरपर्यंतचा परिसर “प्रतिबंधित क्षेत्र” (Prohibited Area) असतो. येथे कोणतेही नवे बांधकाम किंवा दुरुस्ती पूर्वपरवानगीशिवाय करण्यास सक्त मनाई आहे.
- 100 ते 300 मीटर परिसर “नियंत्रित क्षेत्र” (Regulated Area) म्हणून घोषित असतो. येथे कोणतेही बांधकाम केवळ सक्षम प्राधिकाऱ्याच्या लिखित परवानगीनेच करता येते.
- नियमांचे उल्लंघन केल्यास दोन वर्षांपर्यंत कारावास आणि/किंवा ₹1,00,000 पर्यंतचा दंड ठोठावला जाऊ शकतो.
ASI ची थेट कारवाई
ASI ने स्पष्ट केले आहे की, महादेव मंदिराच्या परिसरात सुरू असलेल्या बांधकामाची प्रक्रिया तात्काळ थांबवावी आणि ७ दिवसांच्या आत अतिक्रमण हटवावे. जर दिलेल्या कालावधीत अतिक्रमण दूर केले नाही, तर स्थानिक पोलीस प्रशासनाच्या मदतीने पाडकाम करण्यात येईल आणि संबंधित व्यक्तींवर कायदेशीर कारवाई होईल. याशिवाय, पाडकामाचा खर्च अतिक्रमकांकडून वसूल केला जाईल.
दुरुस्ती आणि नूतनीकरणासाठी परवानगी बंधनकारक
ASI च्या नोटीसमध्ये आणखी नमूद करण्यात आले आहे की, जर संरक्षित स्मारकाच्या परिसरात कोणत्याही प्रकारची दुरुस्ती किंवा नूतनीकरण करायचे असल्यास सक्षम प्राधिकाऱ्याची (Competent Authority) पूर्वपरवानगी घेणे आवश्यक आहे. परवानगीशिवाय केलेले कोणतेही काम बेकायदेशीर मानले जाईल.
स्थानिक पातळीवर सजगता वाढवण्याची गरज
महादेव मंदिर हे चंद्रपूर शहरातील केवळ धार्मिकच नव्हे तर ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा जपणारे स्मारक आहे. त्यामुळे ASI व स्थानिक प्रशासनाची संयुक्त कारवाई ही केवळ कायदेशीर पातळीवरची नसून, वारसा संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची पायरी आहे. अशा घटनांमुळे स्मारक संरक्षणाविषयी स्थानिक नागरिकांमध्ये जनजागृती वाढवणे आवश्यक ठरते.
या नोटीसीनंतर, येत्या काही दिवसांत महादेव मंदिराच्या परिसरातील अतिक्रमण व अनधिकृत बांधकामांविरोधात मोठी मोहीम राबवली जाण्याची शक्यता आहे.
